Bitwa pod Kurskiem. Mit i rzeczywistość

Bitwa pod Kurskiem – „Dolina śmierci”
 Próba oddzielenia mitu od rzeczywistości

Po porażce pod Stalingradem zimą 1942–43 niemieckie siły rozpoczęły 4 lipca 1943 r. przełomową ofensywę znaną pod nazwą operacja Cytadela. W punkcie kulminacyjnym operacji, w bitwie pod Kurskiem, brało udział ok. 6000 czołgów, 4000 samolotów oraz 2 miliony żołnierzy. Pozostała ona w pamięci – słusznie czy nie – jako największa bitwa pancerna historii. Pomiędzy opiniami historyków o ówczesnych wydarzeniach panują wielkie różnice, a ten kawałek przeszłości wciąż pozostaje okryty mitami i spekulacjami. Nawet teraz wypływają wciąż nowe informacje, jako że ujawniane są archiwa, która wcześniej były głęboko ukryte. Przykładowo: zapisy formacji Waffen SS nie zostały ujawnione do około 1981 r., przy czym wiele z tak zwanych „historycznych raportów” po prostu sfabrykowano. 

Natarcie niemieckie podczas bitwy pod Kurskiem

 

Najbardziej komentowaną bitwą była ta, która rozegrała się pod Prochorowką, a  rozpoczęła się 12 lipca. Jeszcze dzisiaj historycy nazywają Prochorowkę zwycięstwem zaawansowanej taktyki radzieckiej nad niemiecką siła ognia i nad niemieckimi czołgami ciężkimi. Stosunkowo nowe dowody wskazują, że wydarzenia w „dolinie śmierci” potoczyły się w zupełnie inny sposób.

Głównym celem Niemców podczas operacji Cytadela było zabezpieczenie rozległego odcinka frontu wschodniego, rozciągającego się około 112 km na zachód. Feldmarszałek Günther von Kluge dowodzący Armią Centrum miał zaatakować z północnej flanki, wraz z Dziewiątą Armią na czele, z XLVI Korpusem Pancernym na prawej flance oraz z XLI Korpusem pancernym na lewej. XLVII Korpus Pancerny generała Joachima Lemelsena planował ruch w stronę Kurska i spotkanie z Grupą Armii Południe feldmarszałka Ericha von Mansteina, z Czwartą Armią Pancerną oraz z armią Kempfa.

Naprzeciw sił niemieckich stanął radziecki Front Centralny dowodzony przez generała Konstantego K. Rokossowskiego oraz Front Woroneski dowodzony przez generała Nikołaja Watutina. Front centralny, z prawym skrzydłem wzmocnionym Trzynastą Armią i Siedemnasta Armią, miał bronić północnego sektora. Na południu Front Woroneski stawił czoła niemieckiej Grupie Armii Południe z trzema armiami i dwoma w rezerwie. Szósta i Siódma Armia Gwardii obsadziły centrum i lewe skrzydło. Na wschód od Kurska, Stepowy Okręg Wojskowy generała pułkownika Iwana S. Koniewa (przemianowany na Front Stepowy 10 lipca 1943 r.) miał wstrzymać niemieckie natarcia, a następnie przygotować kontrofensywę.

 

Istniała szansa, że jeśli wszystko poszłoby zgodnie z planem, Niemcy zniszczyliby ponad pięć sowieckich armii, jednak Dziewiąta Armia nie była nawet blisko pokonania radzieckiej obrony na północy i podobnie jak III Korpus Pancerny napotkała twardą obronę. Wreszcie 11 lipca Czwarta armia Pancerna znalazła się na pozycjach, by przejąć miasto Prochorowka i ustanowić istotny przyczółek nad rzeką Psioł.

Jak zostało już wspomniane, akcja ta jest jedną z najbardziej znanych bitew na froncie wschodnim, informacje o niej można znaleźć w książkach, filmach i materiałach dokumentalnych. Niektóre z nich to czysta fikcja, zaś w materiałach można znaleźć wiele odmiennych relacji.

Najczęściej przyjmowana wersja jest taka, że 3 dywizje SS zaatakowały Prochorowkę jednocześnie, przemieszczając się obok siebie po trudnym terenie. Od 500 do 700 niemieckich czołgów, w tym Panzer V Panther oraz słynne Panzer VI Tiger z mocnym działem 88 mm, nacierało powoli. Sowieci w swoich zwinnych T-34 rzucili się przeciwko niemieckim siłom, wzbudzając zamieszanie i chaos oraz nie pozwalając, by działa 88 mm mogły wykorzystać swoją przewagę zasięgu.

W rezultacie Niemcy stracili prawie 400 pojazdów.

 

Przyczyna problemu

Jeśli przejrzycie raporty bitewne o stanie sił II korpusu pancernego SS, znajdziecie zapisy o tylko umiarkowanych stratach. Raporty o liczebności czołgów biorących udział w bitwie również znacząco się różnią. W rzeczywistości, raporty ujawniają, że 11 lipca II Korpus Pancerny SS posiadał 211 sprawnych czołgów – Totenkopf miał 94 czołgi, Leibstandarte tylko 56, a Das Reich – tylko 61. Jedynie 15 czołgów Tiger było wciąż do dyspozycji pod Prochorowką, zaś czołgi Panther w ogóle nie były dostępne.

13 lipca raporty Czwartej Armii Pancernej donosiły, iż II Korpus Pancerny SS posiadał 163 sprawne czołgi i stracił tylko 48 z nich. Dla porównania, w radzieckich raportach można znaleźć informację, że 13 lipca armia straciła 400 czołgów, które musiały zostać oddane do naprawy z powodu uszkodzeń.

Dodatkowo, jeśli zastanowić się nad stwierdzeniem, wedle którego wszystkie trzy dywizje SS zaatakowały jednocześnie obok siebie, trzeba dojść do wniosku, że jest to nieprawda. Biorąc pod uwagę, że front II Korpusu pancernego miał około 14 km długości, taka akcja z taktycznego punktu widzenia jest nie do wykonania.

12 lipca o 5 rano setki radzieckich T-34 i T-70 (przewożąc piechotę) wyruszyły z Prochorowki w grupach liczących 40–50 czołgów. Piechota zsiadła, zaś czołgi kontynuowały natarcie w stronę niemieckich linii. Przerwa w ataku została wykorzystana przez Leibstandarte . Niemcy pchnęli swoje siły w kierunku miasta, gdzie starły się one z częścią sił rezerwowych Rotmistrowa. Radziecki atak 181 Regimentu Pancernego został powstrzymany kilka czołgów Tygrys z 13 (ciężkiej) Kompanii 1 Regimentu Pancernego SS. Jednym z nich dowodził podporucznik Michael Wittmann, jeden z najzdolniejszych dowódców czołgów podczas wojny.

Grupa Wittmanna miała wspierać flankę głównego natarcia niemieckiego, kiedy dostała się pod odstrzał dalekiego zasięgu prowadzony przez radziecki regiment pancerny. Radzieckie natarcie, skierowane prosto na tygrysy znajdujące się na otwartym polu, było czystym samobójstwem, jako że przednie płyty pancerza Tygrysa mogły wytrzymać o wiele więcej niż 76-milimetrowe pociski dział T-34 wystrzelone z takiej odległości. Żaden z tych tygrysów nie został zniszczony, a 181 Regiment Pancerny przestał istnieć. Później tego samego dnia Rosjanie rzucili do walki swoje ostatnie rezerwy, część sił 5 Korpusu Zmechanizowanego. To w końcu powstrzymało Leibstandarte.


Czołgi Tygrys I na czele ataku

 

Das Reich zaatakowała na południowy-zachód od Prochorowki i szybko została związana walką z grupami bojowymi II Korpusu Pancernego i II Korpusu Pancernego Gwardii. Oddziały bojowe składające się z 20–40 radzieckich czołgów, wspierane przez piechotę oraz samoloty, spotkały regimenty forpoczty Das Reich. Sowieci kontynuowali natarcie pancerne przeciwko dywizji, a walka toczyła się przez cały dzień z ciężkimi stratami po stronie radzieckiej. Das Reich kontynuowała powoli natarcie w kierunku wschodnim aż do nocy, tracąc nieznaczną ilość czołgów.

W międzyczasie na lewej flance część radzieckiej Pierwszej Armii Pancernej bez powodzenia próbowała odzyskać przyczółek na moście. Dywizja SS odpierała 31 i 10 Korpus Pancerny, wspierane przez oddziały z 33 Korpusu Strzelców.


Niemiecka piechota omija zniszczony radziecki czołg ciężki KW-1.

 

Walki, które charakteryzowały się znaczącymi stratami w radzieckich siłach pancernych, trwały przez cały dzień 12 lipca bez decydującego sukcesu po żadnej ze stron – w przeciwieństwie do opinii, które można znaleźć w znanych opisach frontu wschodniego, twierdzących, że walki zakończyły się 12 lipca klęską Niemców. Wielu historyków twierdzi, że pola były zasłane setkami zniszczonych niemieckich czołgów. W rzeczywistości walki pod Prochorowką toczyły się jeszcze przez parę dni. Das Reich kontynuowała do 16 lipca bardzo wolne natarcie w kierunku wschodnim na terenach położonych na południe od miasta. Pozwoliło to 3 Korpusowi Pancernemu połączyć się z dywizją SS 14 lipca i okrążyć kilka radzieckich dywizji strzelców na południe od Prochorowki. Totenkopf w końcu dotarła do drogi Kartaszewka – Prochorowka i zajęła kilka taktycznie ważnych wzgórz na jej północnym perymetrze.

 

Wnioski

Opinie historyków są zróżnicowane i bardzo złożone. Osobiście podchodzę sceptycznie do tego, czy kiedykolwiek będziemy w stanie poznać prawdę, zaś bitwa – moim zdaniem – pozostanie legendą okrytą mgłą tajemnicy. Jednakże jedno jest jasne: natarcie Czwartej Armii Pancernej został dramatycznie spowolnione z powodu nieudanej próby zajęcia Prochorowki 12 lipca przez Korpusy Pancerne, niezależnie od liczby czołgów po stronie niemieckiej i radzieckiej oraz od niewłaściwego wykorzystania rezerw niemieckich.

Kiedy Hitler przerwał operację Cytadela 13 lipca, Niemcy utracili ostatnią szansę wywarcia strategicznego wpływu na wydarzenia na Wschodzie.

 

The_Challenger na  !

 


 Źródła:

  • „World War II” , George M. Nipe, luty 98.
  • H. Grossman, Geschichte der rheinisch-westfälischen 6. Infanterie-Division 1939–1945, Podzun, 1958, s. 208.
  • N. Zetterling, A. Frankson, Kursk 1943: a statistical analysis, London, Portland, 2000, s. 122. (Tabela 8.10: Zniszczone czołgi Grupy Armii Południe, 5–17 lipca 1943). 
  • T. Jentz, Panzertruppen, The Complete Guide to the Creation & Combat Emloyment of Germany’s Tank Force. 1943–1945, Schiffer Military History, Atlegen, PA, 1996, s. 110.
Zamknij